Czasami wydaje się, że wszystko zaczyna się od drobiazgu: metka w bluzce, za głośny odkurzacz, zapach obiadu, brat, który mówi trochę za głośno, konieczność wyjścia z domu pięć minut wcześniej… i nagle pojawia się krzyk, płacz, rzucanie przedmiotami, ucieczka albo gwałtowne „nie!”. Rodzic patrzy i myśli: „Naprawdę aż o to?” Tyle że czasami wcale nie chodzi o tę jedną rzecz. Można wyobrazić sobie układ nerwowy jak naczynie, do którego przez cały dzień wpadają kolejne krople. Hałas w przedszkolu lub w szkole. Tłok. Światło. Dotyk innych dzieci. Koncentracja na lekcji. Zapach stołówki. Mokry rękaw. Zmiana planu. Emocje. Zmęczenie. Głód. Dziecko przez długi czas może sobie z tym wszystkim radzić. Aż pojawia się jedna kropla za dużo. I właśnie wtedy widzimy zachowanie, które potocznie rodzice często nazywają „histerią”.
Histeria sensoryczna to nie jest „histeria” w klasycznym znaczeniu
„Histeria sensoryczna” nie jest terminem diagnostycznym. Bardziej adekwatne jest określenie reakcja przeciążeniowa lub meltdown. Dochodzi do niej wtedy, kiedy ilość bodźców, emocji i wymagań przekracza aktualne możliwości regulacyjne dziecka. Na pewien czas traci ono zdolność spokojnego kontrolowania swojego zachowania. Może wówczas krzyczeć, płakać, zasłaniać uszy, próbować uciekać, rzucać przedmiotami, odpychać osoby znajdujące się obok, kopać, bić, gryźć innych lub siebie. Czasami przeciwnie, dziecko zastyga, chowa się, przestaje odpowiadać albo chce całkowicie odciąć się od otoczenia. I choć z zewnątrz może wyglądać to jak „niegrzeczne zachowanie”, w środku dzieje się coś zupełnie innego: układ nerwowy próbuje poradzić sobie z przeciążeniem.
Meltdown nie jest zachowaniem charakterystycznym wyłącznie dla dzieci w spektrum autyzmu. Trudności sensoryczne mogą występować również m.in. u dzieci z ADHD, trudnościami rozwojowymi czy lękowymi, a także u dzieci bez takich rozpoznań.
Histeria sensoryczna czy próba uzyskania czegoś?
To jedno z najtrudniejszych pytań rodziców. Z zewnątrz oba zachowania mogą wyglądać podobnie. Dziecko krzyczy, płacze, rzuca się na podłogę albo protestuje. Różnica nie zawsze tkwi więc w tym, co widzimy, ale w tym, co uruchomiło zachowanie i co dzieje się z dzieckiem w jego trakcie. W klasycznym napadzie złości związanym z konkretnym celem dziecko nadal w pewnym stopniu obserwuje sytuację. Chce czegoś dostać, czegoś uniknąć albo wpłynąć na decyzję dorosłego. Zmiana sytuacji może stosunkowo szybko zmienić również jego zachowanie.
W przeciążeniu sensorycznym dziecko może być już poza takim poziomem kontroli. Nawet otrzymanie tego, czego chwilę wcześniej chciało, nie musi zatrzymać reakcji. Potrzebuje przede wszystkim czasu i warunków, w których jego organizm może się ponownie wyregulować.
Nie jest to jednak zawsze prosty podział na: „wymusza” albo „jest przeciążone”. Dziecko może być sfrustrowane, zmęczone, głodne i jednocześnie przeciążone bodźcami. Jeden mechanizm może dołączyć do drugiego. Dlatego bardzo ważne jest, żeby zastanowić się: „Co wydarzyło się wcześniej?”.
Co wydarzyło się wcześniej?
Organizm często ostrzega, zanim wybuchnie. Meltdown może sprawiać wrażenie nagłego. Ale kiedy zaczynamy dobrze obserwować dziecko, często okazuje się, że wcześniej pojawiały się sygnały. Dziecko zaczyna być bardziej ruchliwe, skacze, zasłania uszy, mruży oczy, coraz częściej mówi „nie”, zaczyna je wszystko drażnić, chodzi w kółko, ma przyspieszony oddech, szuka mocnego docisku, podnosi ciężkie przedmioty, przesuwa, ale też często nie chce, żeby ktokolwiek go dotykał.
Czasem domaga się wyjścia z pomieszczenia, przestaje odpowiadać. To właśnie ten moment jest szczególnie ważny. Łatwiej bowiem jest pomóc układowi nerwowemu zanim przekroczy granicę swoich możliwości, niż próbować zatrzymać reakcję, która już osiągnęła szczyt. Wczesne rozpoznawanie sygnałów przeciążenia i ograniczanie bodźców jest jednym z podstawowych sposobów zapobiegania eskalacji.
Co zrobić, kiedy dziecko jest już przeciążone?
W środku silnej reakcji przeciążeniowej nie jest najlepszy moment na tłumaczenie zasad, konsekwencji ani na długą rozmowę. Dziecko potrzebuje przede wszystkim odzyskać poczucie bezpieczeństwa i regulację. Pomaga wtedy: ograniczenie hałasu, światła i liczby osób wokół, przejście do spokojniejszego miejsca, jeśli jest to możliwe, mówienie niewielu słów i spokojnym głosem, ograniczenie pytań i poleceń, danie dziecku przestrzeni, zadbanie o bezpieczeństwo jego i innych osób. Nie każde dziecko w przeciążeniu chce być przytulane. Dla jednego mocny uścisk będzie regulujący, dla innego dodatkowy dotyk stanie się kolejnym bodźcem. Ważna jest redukcja bodźców, spokojna obecność dorosłego, czas oraz unikanie nadmiaru komunikatów. Na rozmowę o tym, co się wydarzyło, przyjdzie czas później. Kiedy układ nerwowy naprawdę wróci do równowagi.
Najwięcej możemy zrobić pomiędzy wybuchami
Dobre wspieranie dziecka nie polega wyłącznie na umiejętności „gaszenia pożaru”. Znacznie ważniejsze jest zastanowienie się, dlaczego przeciążenie pojawia się tak często i co stopniowo obciąża układ nerwowy dziecka.
Warto obserwować nie tylko sam moment wybuchu, ale cały kontekst dnia i tygodnia. Znaczenie może mieć ilość snu, zmęczenie, przebyta choroba, intensywność bodźców, czas spędzany przed ekranem, liczba zajęć, zmian i atrakcji oraz to, ile czasu dziecko ma na spokojną regenerację.
Warto pamiętać, że także rzeczy przyjemne mogą być dla układu nerwowego wymagające. Dziecko może dobrze się bawić, cieszyć się wydarzeniem czy wyjazdem, a jednocześnie po wszystkim być już na granicy swoich możliwości.
Dlatego czasem reakcja, która pojawia się wieczorem przy pozornie drobnej sytuacji, wcale nie dotyczy tylko tego jednego momentu. Może być efektem nagromadzenia wielu wcześniejszych bodźców, emocji i doświadczeń.
Dopiero spojrzenie na całość pozwala zobaczyć prawdziwy wzorzec i lepiej zrozumieć, czego układ nerwowy dziecka potrzebuje, żeby nie dochodziło do przeciążenia tak często.
Środowisko może pomagać układowi nerwowemu
Nie chodzi o stworzenie dziecku świata całkowicie pozbawionego bodźców. Taki świat nie istnieje. Chodzi o to, żeby nie wymagać od układu nerwowego więcej, niż jest w stanie w danym momencie udźwignąć, a jednocześnie stopniowo budować jego możliwości. Czasami ogromną różnicę robią niewielkie rzeczy: spokojniejsze miejsce do odpoczynku po powrocie z przedszkola lub ze szkoły, ograniczenie mediów, przewidywalny rytm dnia, zapowiadanie zmian wcześniej, ograniczenie kilku jednoczesnych źródeł hałasu, możliwość zrobienia przerwy, ubrania, które dziecko rzeczywiście toleruje, miejsce, w którym może na chwilę odciąć się od bodźców, odpowiednia ilość ruchu, czas na regenerację po wymagającym dniu. U części dzieci pomocne mogą być również określone formy bodźców proprioceptywnych w formie ćwiczeń lub zabaw. Powinny jednak wynikać z potrzeb konkretnego dziecka, a nie z uniwersalnej listy czynności i zabaw sensorycznych. Rekomendacje kliniczne podkreślają indywidualizowanie strategii i ocenianie ich poprzez realną
I tutaj pomocna może być diagnoza integracji sensorycznej
Jeśli silne reakcje powtarzają się, utrudniają dziecku codzienne funkcjonowanie albo rodzic zaczyna zauważać wyraźne trudności związane z dotykiem, ruchem, dźwiękiem, jedzeniem, ubraniami czy funkcjonowaniem w różnych środowiskach, warto przyjrzeć się temu szerzej. Diagnoza procesów integracji sensorycznej pozwala odpowiedzieć na pytanie „Jak to dziecko odbiera i organizuje informacje płynące z ciała i otoczenia oraz jak wpływa to na jego codzienne funkcjonowanie?”
Dobra diagnoza pomaga zobaczyć nie pojedynczy wybuch, ale cały wzorzec funkcjonowania dziecka: jego reakcje na dotyk, ruch, dźwięki, bodźce wzrokowe, informacje płynące z własnego ciała, planowanie ruchu, poziom pobudzenia, sposób reagowania w codziennych sytuacjach. Jednocześnie ważne jest szersze spojrzenie na rozwój. Trudności sensoryczne mogą współwystępować m.in. z ASD, ADHD, zaburzeniami lękowymi, dlatego przy bardziej złożonym obrazie dziecka sama ocena sensoryczna nie powinna zastępować innych potrzebnych konsultacji.
A terapia SI?
Jeżeli diagnoza pokazuje istotne trudności, terapia może być jednym z elementów pomocy. Jej cele powinny wynikać z wcześniejszej oceny i dotyczyć tego, co rzeczywiście ogranicza dziecko w codziennym życiu. Warto również pamiętać, że badania dotyczące terapii integracji sensorycznej nie dają jednakowych wyników dla wszystkich dzieci i wszystkich form interwencji. Dlatego terapia powinna być indywidualnie dobrana, mieć określone cele, a jej efekty regularnie oceniane.
Dziecko stopniowo uczy się regulować emocje i funkcjonować w świecie, który nie zawsze można dostosować do jego potrzeb. Trudno nauczyć regulacji dziecko, którego układ nerwowy jest już przeciążony. Najpierw potrzebujemy je zobaczyć. Zrozumieć, co je przeciąża. Pomóc mu wrócić do równowagi.
W TERAPIS diagnoza integracji sensorycznej służy właśnie temu, aby spojrzeć szerzej na sposób funkcjonowania dziecka, rozpoznać jego indywidualne potrzeby i wspólnie z rodzicem zastanowić się, jak najlepiej wspierać je w codziennym życiu.
Jeśli chcieliby Państwo skonsultować swoje obserwacje lub zapisać dziecko na diagnozę SI w TERAPIS, zapraszamy do kontaktu. Od 12 lat diagnozujemy dzieci z Poznania i okolic (Skórzewo, Tarnowo Podgórne, Dopiewo).
tel. 603 498 255