Ósma klasa to szczególny moment. Dużo mówi się wtedy o egzaminie. O punktach, wynikach, wyborze szkoły i rekrutacji. Tymczasem dla wielu nastolatków sam egzamin wcale nie jest tym, co budzi największy niepokój. Znacznie trudniejsza może być myśl: „Za chwilę wszystko się zmieni.” Kończy się szkoła, którą znają. Zmieni się codzienny rytm, nauczyciele, wymagania, budynek, droga do szkoły, a często również grupa rówieśnicza. To, co przez kilka lat było przewidywalne, przestaje takie być. I właśnie dlatego ósma klasa to nie tylko rok przygotowania do egzaminu. To również czas przygotowania emocjonalnego do jednej z pierwszych dużych zmian w życiu nastolatka.
„A jeśli sobie tam nie poradzę?”
Nastolatek nie zawsze powie wprost, że boi się nowej szkoły. Czasem ten lęk wygląda zupełnie inaczej. Pojawia się rozdrażnienie. Odkładanie nauki. Trudność z koncentracją. Wycofanie. Coraz częstsze „nie wiem”. Niechęć do rozmów o przyszłości. Albo przeciwnie – bardzo silne skupienie na wyniku i przekonanie: „Muszę się dostać właśnie tam.”
Pod spodem mogą znajdować się pytania, których dorosły na początku nie słyszy: Czy znajdę tam swoje miejsce? Czy poznam kogoś, z kim będę się dobrze czuć? Czy poradzę sobie z większymi wymaganiami? Czy nadal będę widywać swoich przyjaciół? Czy inni nie okażą się lepsi ode mnie? To nie są pytania o egzamin. To są pytania o bezpieczeństwo, przynależność, kompetencje i własne miejsce w nowym świecie.
ADHD i ASD – kiedy zmiana może kosztować jeszcze więcej
Nie oznacza to, że każdy nastolatek z ADHD czy w spektrum autyzmu będzie źle znosił zmianę szkoły. Warto jednak pamiętać, że niektóre elementy ósmej klasy mogą wymagać od niego szczególnie dużo zasobów. Dla nastolatka z ADHD wyzwaniem może być jednoczesne radzenie sobie z nauką, egzaminami próbnymi, terminami, wyborem szkoły, organizacją czasu i coraz większą odpowiedzialnością. Może dokładnie wiedzieć, co powinien zrobić, ale mieć trudność z rozpoczęciem działania, podzieleniem dużego zadania na mniejsze części czy utrzymaniem uwagi. W przypadku nastolatka w spektrum autyzmu dodatkowym obciążeniem może być perspektywa utraty znanej struktury. Nowe miejsce. Inne zasady. Nowi nauczyciele. Nowa grupa. Inny plan dnia. Wiele niewiadomych naraz. Dla kogoś może to być ekscytujący początek. Dla kogoś innego – ogromna liczba zmian, które trzeba dopiero oswoić.
Dlatego nie pytajmy wyłącznie: „Jak przygotować go do egzaminu?” Warto zapytać również: „Jak przygotować go do tego, co wydarzy się po egzaminie?”
Dlaczego właśnie w ósmej klasie psycholog może być ważnym wsparciem?
Nie trzeba czekać, aż nastolatek znajdzie się w kryzysie. Wsparcie psychologa może mieć również charakter profilaktyczny. Może stworzyć młodemu człowiekowi bezpieczną przestrzeń do rozmowy o rzeczach, o których nie zawsze chce albo potrafi rozmawiać z rodzicem. O lęku przed zmianą. Presji związanej z wynikiem. Relacjach. Poczuciu, że inni radzą sobie lepiej. Strachu przed nowym środowiskiem. Perfekcjonizmie. Trudnościach z rozpoczęciem nauki. Przeciążeniu. Albo o zwyczajnym: „Nie wiem, co będzie i trochę mnie to przeraża.”
Psycholog może pomóc nastolatkowi nazwać to, co się z nim dzieje, lepiej rozumieć własne reakcje, rozpoznawać moment narastającego napięcia i wypracować strategie dopasowane do jego sposobu funkcjonowania. W przypadku młodych osób z ADHD lub ASD może być to również przestrzeń do przygotowywania się do zmiany w bardziej konkretny sposób – porządkowania tego, co jest przewidywalne, budowania strategii organizacyjnych, pracy nad elastycznością, samoregulacją czy radzeniem sobie w nowych sytuacjach społecznych. Rolą psychologa nie jest usuwanie z drogi nastolatka wszystkich trudności. Chodzi raczej o to, by pomóc mu wcześniej rozpoznawać własne emocje, potrzeby i sposoby reagowania, tak aby w trudniejszych momentach miał już dostęp do strategii, które naprawdę mu służą.
Czasami po Nowym Roku zaczynamy widzieć zmianę
Jesienią do egzaminu i końca szkoły jest jeszcze daleko. Zimą perspektywa zaczyna się przybliżać. Pojawiają się próbne egzaminy, rozmowy o szkołach, dni otwarte, porównywanie wyników i decyzje podejmowane przez rówieśników. U części młodych ludzi właśnie wtedy coraz bardziej widoczne stają się zmęczenie, napięcie, drażliwość czy obniżony nastrój. Nie warto automatycznie zakładać: „To tylko stres przed egzaminem.” Jeśli nastolatek wyraźnie się wycofuje, przestają cieszyć go rzeczy, które wcześniej były dla niego ważne, istotnie zmienia się jego sen, funkcjonowanie, apetyt lub pojawia się utrzymujący się obniżony nastrój, potrzebna może być szersza konsultacja specjalistyczna. Czasem wystarczające będzie wsparcie psychologiczne. Czasem potrzebna jest także konsultacja lekarza psychiatry i – jeśli specjalista uzna to za zasadne – farmakoterapia.
Rodzic nie musi mieć wszystkich odpowiedzi
W tym okresie trudno jest znaleźć właściwą granicę. Pomagać czy odpuścić? Przypominać czy nie naciskać? Pytać o szkołę czy poczekać, aż nastolatek sam zacznie mówić? Nie istnieje jedna odpowiedź dobra dla wszystkich. Można jednak zacząć od kilku prostych pytań: „Co w tym wszystkim jest dla Ciebie teraz najtrudniejsze?” „Bardziej martwi Cię egzamin czy to, co będzie później?” „Co mogłoby sprawić, że poczułbyś się trochę pewniej?” „Chcesz, żebym pomogła Ci znaleźć rozwiązanie, czy na razie mam Cię tylko wysłuchać?” Czasami właśnie wtedy okazuje się, że dziecko, które według nas boi się matematyki na egzaminie, tak naprawdę boi się pierwszego dnia w nowej szkole.
Nie przygotowujemy nastolatka tylko do maja
Egzamin minie. Przyjdą wyniki. Zakończy się rekrutacja. A we wrześniu młody człowiek stanie przed drzwiami nowej szkoły. Dlatego warto wykorzystać ósmą klasę nie tylko do tego, żeby pomóc mu zdobyć jak najwięcej punktów. To również dobry moment, żeby nauczył się zauważać własne emocje, rozpoznawać swoje potrzeby, korzystać ze swoich zasobów i sięgać po pomoc, zanim trudność stanie się kryzysem. W TERAPIS psycholog może towarzyszyć nastolatkowi właśnie w takim procesie – zarówno w przygotowaniu do ważnego egzaminu, jak i do zmiany, która przychodzi razem z zakończeniem szkoły podstawowej.
Bo być może największym wyzwaniem ósmej klasy nie jest odpowiedź na pytanie: „Do jakiej szkoły się dostanę?” ale znalezienie w sobie coraz większej pewności: „Nawet jeśli jeszcze nie wiem, jak będzie – nie muszę przechodzić przez tę zmianę sam.”
W TERAPIS wspieramy nastolatków między innymi w radzeniu sobie ze stresem, lękiem przed zmianą szkoły, przeciążeniem, trudnościami emocjonalnymi oraz wyzwaniami związanymi z ADHD i ASD. Jeśli szukają Państwo psychologa dla nastolatka w okolicach Tarnowa Podgórnego, Skórzewa, Przeźmierowa, Baranowa, Lusowa lub zachodniego Poznania, zapraszamy do kontaktu.
dr Olga Mazurek – Lipka
psycholog i pedagog
tel. 600 337 241