Huśtawka, hamak, trampolina, deskorolka, piłki, tory przeszkód. Patrząc z boku na zajęcia integracji sensorycznej, można odnieść wrażenie, że dziecko po prostu się bawi. I dobrze, jeśli właśnie tak odbiera terapię. Ale terapeuta nie może traktować jej jak swobodnej zabawy. Za proponowanymi aktywnościami powinien stać konkretny cel wynikający z wcześniejszej oceny dziecka. Bo w integracji sensorycznej więcej ruchu nie zawsze oznacza lepiej, mocniejsze bodźce nie zawsze oznaczają skuteczniej, a to, co pomaga jednemu dziecku, inne może przeciążyć. Dlatego zanim zaczniemy terapię, najpierw powinniśmy odpowiedzieć na pytanie: Jak funkcjonuje właśnie to dziecko i czego naprawdę potrzebuje jego układ nerwowy?
Czy naprawdę trzeba czekać z diagnozą do 4. roku życia?
„Jest za mały na diagnozę. Poczekajmy do 4. roku życia” Rodzice małych dzieci nadal czasami słyszą, że przed 4. rokiem życia diagnozy integracji sensorycznej nie można przeprowadzić. To wymaga ważnego wyjaśnienia. Polskie Standaryzowane Testy Integracji Sensorycznej są przeznaczone dla określonej grupy wiekowej. Brak możliwości zastosowania konkretnego testu nie oznacza jednak, że młodszego dziecka nie można ocenić. U półtorarocznego czy dwuletniego dziecka proces diagnostyczny po prostu wygląda inaczej niż u czterolatka czy siedmiolatka. W TERAPIS już od około 18. miesiąca życia możemy przyjrzeć się rozwojowi i funkcjonowaniu sensomotorycznemu dziecka, jego reakcjom na ruch, dotyk i inne doświadczenia sensoryczne, sposobowi poruszania się, regulacji poziomu pobudzenia oraz zachowaniom obserwowanym przez rodziców w codziennym życiu.
Sposób oceny powinien być dostosowany do wieku dziecka, a nie dziecko do testu. Dlatego jeżeli rodzic słyszy: „Na diagnozę trzeba poczekać do czwartego roku życia, ale terapię możemy już rozpocząć” warto zadać bardzo proste pytanie: Na jakiej podstawie zostanie zaplanowana ta terapia? Jeżeli dziecko rzeczywiście potrzebuje wsparcia, lepiej poszukać terapeuty, który potrafi przeprowadzić ocenę odpowiednią dla jego wieku, niż przez kolejne miesiące prowadzić terapię bez wcześniejszego rozpoznania jego potrzeb.
Diagnoza małego dziecka wymaga od terapeuty więcej
Ocena półtorarocznego, dwuletniego czy trzyletniego dziecka nie polega na zastosowaniu uproszczonej wersji diagnozy starszego dziecka. Wręcz przeciwnie. Im młodsze dziecko, tym większego znaczenia nabiera wiedza diagnosty o całym jego rozwoju. Nie wystarczy wiedzieć, jak funkcjonują poszczególne układy sensoryczne. Trzeba bardzo dobrze znać prawidłowości rozwoju ruchowego i posturalnego, rozwój zabawy, komunikacji, procesów poznawczych, regulacji emocjonalnej i społecznej oraz rozumieć, jak poszczególne obszary wpływają na siebie nawzajem. Dwulatek zachowuje się inaczej niż pięciolatek nie dlatego, że „gorzej współpracuje”, ale dlatego, że znajduje się na zupełnie innym etapie rozwoju. Diagnosta musi więc potrafić rozróżnić: co jest typowe dla wieku, co może wynikać z indywidualnego tempa rozwoju, a co rzeczywiście może wskazywać na trudności w funkcjonowaniu sensorycznym lub sensomotorycznym. Musi również wiedzieć, kiedy obserwowana trudność wykracza poza obszar integracji sensorycznej i wymaga konsultacji z innym specjalistą. Dlatego diagnoza małego dziecka wymaga nie tylko certyfikatu terapeuty SI, ale przede wszystkim doświadczenia, bardzo dobrej znajomości rozwoju dziecka i umiejętności patrzenia na nie całościowo.
Dlaczego nie warto po prostu czekać?
Pierwsze lata życia są okresem niezwykle intensywnego rozwoju mózgu. W tym czasie powstają i reorganizują się połączenia neuronalne, a doświadczenia płynące z ruchu, ciała, relacji i środowiska uczestniczą w kształtowaniu kolejnych umiejętności dziecka. Mózg małego dziecka charakteryzuje się bardzo dużą plastycznością. Nie oznacza to oczywiście, że później możliwość rozwoju się kończy. Oznacza jednak, że jeżeli już u małego dziecka widzimy niepokojące trudności, warto przyjrzeć się im wtedy, kiedy rozwój przebiega tak intensywnie, zamiast przez kilka lat wyłącznie czekać. Co ważne, ocena nie musi oznaczać rozpoczęcia regularnej terapii. Czasami po jej przeprowadzeniu okazuje się, że dziecko na tym etapie potrzebuje przede wszystkim odpowiednio dobranych aktywności, zmian w codziennym środowisku i konkretnych wskazówek dla rodziców. Innym razem widzimy, że wcześniejsze wsparcie rzeczywiście jest potrzebne. Zasada powinna być jednak ta sama: najpierw oceniamy, później decydujemy, czego dziecko potrzebuje. Nie odwrotnie.
Jak wygląda diagnoza w TERAPIS?
Sam proces diagnozy szczegółowo opisujemy w osobnym miejscu na naszej stronie, dlatego tutaj najważniejsza jest jedna rzecz: diagnoza nie jest jednym testem ani krótką obserwacją dziecka podczas zabawy. Łączymy informacje pochodzące z rozmowy z rodzicem i historii rozwoju dziecka, odpowiednio dobranych kwestionariuszy, obserwacji klinicznej i sensomotorycznej oraz – kiedy pozwala na to wiek – standaryzowanych testów.
Patrzymy nie tylko na to, czy dziecko potrafi wykonać określone zadanie, ale również: jak je wykonuje, jak organizuje swoje ciało, jak reaguje na poszczególne doświadczenia, czego unika, czego intensywnie poszukuje, co pomaga mu się zorganizować, a co zwiększa jego pobudzenie lub prowadzi do przeciążenia. Dopiero z tych informacji powstaje spójny obraz funkcjonowania dziecka i można zastanawiać się nad dalszym postępowaniem.
Diagnoza powinna zakończyć się dokumentem
To bardzo ważne. Rodzic powinien otrzymać diagnozę w formie pisemnej. Nie tylko usłyszeć po spotkaniu: „Ma trudności sensoryczne, proponuję terapię raz w tygodniu”. Pisemny opis powinien wyjaśniać, co zaobserwowano podczas procesu diagnostycznego, jakie trudności rozpoznano, jak mogą one wiązać się z zachowaniem i codziennym funkcjonowaniem dziecka oraz jakie są zalecenia. Jeżeli rekomendowana jest terapia, z diagnozy powinny wynikać również jej podstawowe cele. Dokument jest ważny nie tylko dla rodzica. Pozwala również innemu terapeucie czy specjaliście zrozumieć, na jakiej podstawie postawiono określone wnioski i zaplanowano dalsze działania. Ale sam dokument również nie wystarczy.
Wyniki trzeba omówić z rodzicem
Diagnoza nie powinna kończyć się wręczeniem kilku stron tekstu. Rodzic powinien mieć możliwość omówienia wyników z terapeutą. To podczas tej rozmowy powinien dowiedzieć się: co oznaczają poszczególne obserwacje, jak mogą przekładać się na zachowanie dziecka, które obszary wymagają wsparcia, co można robić w domu, czy potrzebna jest terapia, a jeżeli tak – co właściwie chcemy poprzez nią osiągnąć. Rodzic nie musi znać terminologii związanej z integracją sensoryczną. Rolą diagnosty jest przełożyć wyniki diagnozy na codzienne życie dziecka. Dobra diagnoza powinna sprawić, że rodzic wychodzi z gabinetu nie tylko z dokumentem, ale również z większym zrozumieniem własnego dziecka.
Terapia bez diagnozy może nie tylko nie pomagać. Może dziecko przeciążyć
To jedna z rzeczy, o których warto mówić wprost. Oddziaływania sensoryczne nie są obojętne dla układu nerwowego. Ruch, huśtanie, obracanie, skakanie, docisk czy intensywne doświadczenia dotykowe wpływają na poziom pobudzenia i sposób organizowania reakcji dziecka. A dzieci mogą reagować na te same doświadczenia zupełnie inaczej. Wyobraźmy sobie dwoje dzieci, które bez przerwy biegają, skaczą i poszukują ruchu.Z zewnątrz zachowują się podobnie. Ale jedno może rzeczywiście potrzebować określonych doświadczeń ruchowych i proprioceptywnych, żeby lepiej organizować swoje ciało. Drugie może już być przeciążone, mieć trudność z regulacją pobudzenia i właśnie reagować jeszcze większą aktywnością. Jeżeli w obu przypadkach zastosujemy prostą zasadę: „Skoro szuka ruchu, dajmy mu jeszcze więcej ruchu” efekt może być zupełnie inny. U jednego dziecka odpowiednio dobrana aktywność może działać organizująco. U drugiego może jeszcze bardziej zwiększyć pobudzenie.
Źle zaplanowana terapia może dziecku zaszkodzić
Może doprowadzić do przeciążenia sensorycznego, zwiększenia pobudzenia, większej drażliwości, trudności z wyciszeniem czy nasilania zachowań, z którymi dziecko już wcześniej miało problem. Rodzice mogą zacząć obserwować, że po zajęciach dziecko jest bardziej chaotyczne, emocjonalne, rozdrażnione, trudniej zasypia albo jeszcze intensywniej poszukuje bodźców. Nie oznacza to, że pojedyncza nieodpowiednia aktywność spowoduje trwałą szkodę. Chodzi o coś znacznie bardziej praktycznego: jeżeli przez kolejne tygodnie lub miesiące dostarczamy dziecku niewłaściwie dobranych bodźców, możemy zamiast wspierać jego regulację – systematycznie je przeciążać i nasilać jego trudności. I właśnie dlatego terapeuta najpierw powinien wiedzieć, z jakim profilem funkcjonowania ma do czynienia.
Dziecko lubi się kręcić. Czy to znaczy, że powinno kręcić się jeszcze więcej?
Nie. To jeden z najlepszych przykładów pokazujących, dlaczego sama obserwacja zachowania nie wystarcza do zaplanowania terapii. To, że dziecko intensywnie czegoś poszukuje, nie oznacza automatycznie, że należy dostarczać mu tego bez ograniczeń. Podobnie jak unikanie określonego doświadczenia nie oznacza, że trzeba dziecko intensywnie z nim konfrontować, żeby „się przyzwyczaiło”. W terapii znaczenie ma rodzaj bodźca, jego intensywność, czas trwania, kolejność aktywności i przede wszystkim reakcja konkretnego dziecka, która będzie dostarczać informacji o gotowości układu nerwowego.
Sprzęt i zabawa to jeszcze nie terapia
Dobrze wyposażona sala jest ważna. Ale nawet najlepszy sprzęt nie tworzy terapii. Jeżeli zajęcia polegają przede wszystkim na tym, że dziecko wybiera kolejne sprzęty, biega od aktywności do aktywności, a rolą terapeuty jest głównie pilnowanie, żeby nic mu się nie stało, warto zapytać: Jaki jest cel tych zajęć i z czego ten cel wynika? Dziecko może mieć wybór. Może się świetnie bawić. Może nawet nie wiedzieć, że właśnie „pracuje”. Ale terapeuta powinien wiedzieć, dlaczego proponuje określoną aktywność, jakiej odpowiedzi oczekuje i co zrobi, jeśli reakcja dziecka będzie inna.
Bez diagnozy traci również rodzic
Diagnoza jest potrzebna nie tylko po to, żeby zaplanować kilkadziesiąt minut terapii w tygodniu. Ma pomóc rodzicowi zrozumieć sposób funkcjonowania własnego dziecka. Dlaczego po przedszkolu jest tak rozdrażnione? Dlaczego podczas rodzinnego spotkania po pewnym czasie zaczyna biegać i krzyczeć? Dlaczego przeszkadzają mu dźwięki, których inni niemal nie zauważają? Dlaczego ciągle się opiera, przepycha, skacze i szuka mocnych doświadczeń? Nie każde takie zachowanie ma podłoże sensoryczne – i właśnie dlatego potrzebujemy diagnozy, a nie zgadywania. Kiedy jednak rozumiemy funkcjonowanie dziecka, możemy nie tylko lepiej zaplanować terapię, ale również mądrzej organizować jego codzienne środowisko. A dziecko spędza przecież z terapeutą tylko niewielką część tygodnia.
Najpierw zrozumieć. Dopiero później działać
Jeżeli dziecko ma 2 lub 3 lata i coś w jego rozwoju niepokoi rodzica, nie trzeba czekać do czwartego roku życia. Jeżeli nie możemy jeszcze zastosować testów przeznaczonych dla starszych dzieci, możemy przeprowadzić ocenę rozwoju i funkcjonowania sensomotorycznego odpowiednią do jego wieku. Wymaga to jednak od diagnosty odpowiedniej wiedzy, doświadczenia i umiejętności spojrzenia na rozwój małego dziecka znacznie szerzej niż tylko przez pryzmat poszczególnych zmysłów. A jeżeli terapeuta proponuje regularną terapię, powinien potrafić odpowiedzieć: co rozpoznał, jaki jest cel terapii, na jakiej podstawie dobrał oddziaływania, i po czym będzie oceniał ich skuteczność. Rodzic powinien natomiast otrzymać pisemną diagnozę i możliwość spokojnego omówienia jej z terapeutą. Bo integracja sensoryczna nie jest przypadkowym dostarczaniem dziecku bodźców. Najpierw diagnoza i zrozumienie potrzeb dziecka. Później plan. Dopiero na końcu – terapia.
Jeśli coś w rozwoju sensorycznym lub ruchowym Twojego dziecka budzi Twój niepokój, nie musisz czekać, aż będzie starsze. W TERAPIS możemy przyjrzeć się jego funkcjonowaniu odpowiednio do wieku, omówić z Tobą obserwacje i wskazać, czy oraz jakiego wsparcia potrzebuje.
Skontaktuj się z nami tel. 603 498 255